مقالت سيم از فن دوّم از جملهء سيّم كى در علم طبيعى است در قوى حس و حركت ارادى كى از نفس انسان صادر مىشوذ و شك نمىكنيم در آن كى باقى حيوانات را حاصل است حركاتى را كى صادر مىشوذ از ارادت جهار مبدأ است مترتّب : اوّل ادراك است و آن ابعدست از حركت ، جه ما جون احساس كنيم ، يا تخيّل كنيم ، يا توهّم كنيم ، يا تعقّل كنيم ، شيئى را از اشياء - كى او نافع است ، يا ضارّست : خواه آن مطابق ما في نفس الأمر باشد ، و خواه غير مطابق ، منبعث شوذ از آن ادراك شوقى ما « 1 » بطلب او - اگر ( او را ) نافع ادراك كرده باشند ، يا بهرب « 2 » ازو - و دفع « 3 » ضرر او - اگر او را ضارّ ادراك كرده باشند . و اين شوق مرتبهء ثانيه است . و دلالت كند بر مغايرت او ادراك را آنك گاه باشد كى ادراك كنند جيزى را كى نه مشتاق شوند بأو ، و نه بدفع او ، و هرب ازو . و گاه باشد كى ادراك در جماعتى متّفق باشد - و شوق ازيشان مختلف . و اشتياق بجلب آنج اعتقاد كرده باشند كى نافع است - يا لذيذ ، قوت شهوانى خوانند ، و بدفع مكروه و موذى قوت غضبى . - و تابع اين شوق باشد اجماعى بر طلب - يا « 4 » هرب ، و اين مرتبهء ثالثه است ، - و دالّ بر مغايرت او شوق را ، آن است كى گاه باشد - كى شوق حاصل باشد ، و اجماع نباشد . و گاه باشد كى مىخواهيم تناول جيزى كى اشتهاء آن نداريم ، و اشتها كنيم آنج نخواهيم تناول آن ، و كأنّ كى اجماع كمال شوق است : و تاكّد او ، جه شوق گاه باشد كى ضعيف باشد بعد از آن قوىّ شوذ - تا اجماع گردذ . و اين مراتب ثلاث باعث‌اند بر حركت . و امّا فاعل حركت كى مباشر آن است مرتبهء رابعه است ، و آن

--> ( 1 ) - مائى - ط - يا - م . ( 2 ) - ما يهرب - م . ( 3 ) - ط بى : و . ( 4 ) - ما - م .